De watertoren uit 1903
Sophialaan 31 – Baarn

In oktober van het jaar 1903 mocht een ingenieur van de waterleiding maatschappij die de watertoren in Baarn gebouwd heeft de symbolische gedenksteen steen leggen. De steen zit rechts naast de ingang van de toren. De toren is gebouwd op één van de hoogste punten van Baarn aan de Sophialaan. De ingenieur die in de steen  “vereeuwigd”  is, is de heer P.E. Rijk. Op de steen staat

P.E. Rijk

ingenieur

october 1903

P.E. Rijk was naast ingenieur tevens directeur van de UWM (Utrechtse Waterleiding Maatschappij).

In een artikel van de hand van Cees Roodnat wordt uitgelegd  hoe de toren in Baarn tot stand kwam. Hierbij in het kort zijn verhaal.

Baarn, wakker geschud door de cholera-epidemie rond 1832 en misschien andere (besmettelijke) ziekten, kreeg in 1855 als eerste gemeente van Nederland (!) al een eenvoudige watertoren: een houten stellage met een watervat erop. In de Nieuwe Amersfoortsche Courant van 10 januari 1885 wordt bericht over een in aanleg zijnde waterleiding van Soesterberg naar Baarn. In 1896 kreeg Baarn een eigen waterwinning en pompstation, gebouwd door de Utrechtse Waterleiding Maatschappij (UWM) aan de spoorlijn naar Hilversum. De verbinding met Soestduinen werd toen verbroken. In 1903 werd door de UWM aan de Sophialaan, op een van de hoogste punten van Baarn, een stenen watertoren gebouwd van 29 meter hoog.

Toren en pompstation samen zorgden voor de benodigde druk op het waterleidingnet. De toren heeft een stalen reservoir met een inhoud van 500 kubieke meter en heeft de veel toegepaste vorm van een smalle draagconstructie en een reservoir dat breder is dan het onderstel. Vóór de komst van een waterleiding gebruikte men, net als in de rest van ons land, regen- of pompwater.

Zo als bekend stroomt water van hoog naar laag. Als een kolom water hoog is, levert dat een hoge waterdruk op, waardoor het water sneller gaat stromen. Boven in een watertoren zit daarom een  groot reservoir Een pompinstallatie beneden pompt het reservoir vol met drinkwater. Dat staat in verbinding met het waterleidingnet. Het openen van aftappunten in dat net zorgt er voor dat het water door de druk van het hoge reservoir er vanzelf uitstroomt. Hoe hoger (gelegen) de toren hoe meer druk om ook de verst gelegen delen van het net van water te kunnen voorzien.

Omdat de vorm aan een kasteeltoren doet denken kreeg dit type de Franse naam Château d’eau (waterkasteel). Met de neo-renaissance bouwstijl probeerde men prozaïsche gebouwen toch een aantrekkelijk uiterlijk te geven. Na 1915 werd dit type niet meer gebouwd omdat architecten het maar lelijke ‘waterhoofden’ vonden. Overigens kon dit ‘waterhoofd’ maar liefst 50.000 liter water bevatten. De toren is gebouwd van baksteen met natuurstenen elementen.

De fraaie smeedijzeren windvaan en een gedenksteen met het opschrift: ”P.E.Rijk, ingenieur. October 1903” herinneren aan de datum van ingebruikstelling.

De watertoren wordt tegenwoordig niet meer gebruikt voor het waternet maar wordt  bewoond na een ingrijpende verbouwing. Er zijn 7 verschillende woonniveaus in aangebracht.

Informatie werd verzameld in het archief van de Historische Kring Baerne, uit het boek de geschiedenis van Baarn van Meester Pluim, op de website www.historischekringbaerne.nl,  op de website www.groenegraf.nl , diverse publicaties op internet en vooral uit gesprekken met bewoners van de panden waarin een steen zich bevind. Bijna alle foto’s zijn gemaakt door de auteur. De foto’s van het moment van de steenlegging zijn  gemaakt door de bewoners van het betreffende pand of zijn overgenomen uit oude kranten. Veel informatie is gevonden in de Baarnsche Courant.

Dank aan iedereen die belangeloos zijn medewerking heeft verleent bij het verstrekken van informatie.